صنعت سیمان در ایران؛ بیم‌ها و امیدها

سیمان به‌عنوان یکی از پر مصرف‌ترین مصالح ساختمانی، نقشی کلیدی در توسعه فیزیکی دارد و بهره‌گیری از آن از ابتدایی‌ترین مراحل اجرا تا آغاز بهره‌برداری پروژه‌ها ضروری بوده و از حیث نداشتن جایگزین در کارکرد، منحصر به فرد است.

صنعت سیمان در ایران قدمتی بالغ بر 90 سال دارد و ظرفیت ایجاد شده تولید سالانه در کشور، در حال حاضر معادل 90 میلیون تن می‌باشد. ایران تا حدود 2 سال گذشته، واجد رتبه ششم در بین ده تولید‌کننده بزرگ سیمان در دنیا بوده لکن اکنون به سبب محدودیت در تامین انرژی و نیز کوچک شدن بازار مصرف داخلی، در رتبه هشتم قرار دارد. چین بیش از نیمی از تولید سالانه 4 میلیارد تنی دنیا را به خود اختصاص داده و هند با تولید 410 میلیون تن سیمان در سال، جایگاه دوم تولیدکنندگان سیمان در جهان را داراست. 

نکته حائز اهمیت در عرصه تولید سیمان این است که بسیاری از کشورهای اروپایی ترجیح می‌دهند واردکننده سیمان باشند. آمریکا، فرانسه و هلند بخش قابل‌توجهی از نیازهای خود به سیمان را وارد می‌کنند. این در حالی است که پس از چین و هند، کشورهایی مانند ویتنام، ترکیه و ایران با مازاد تولید مواجه‌اند و برای دستیابی به اهداف اقتصادی سرمایه‌گذاری‌های مربوط،چاره‌ای جز صادرات ندارند. طبعاً نمی‌توان از نظر دور داشت که حمل سیمان به سبب مشکلاتی چون چگال بودن، عمدتاً در مسیرهای کوتاه و کشورهای پیرامونی صورت می‌گیرد و جابجایی آن در مسافت‌های دور‌دست جز در موارد خاص، فاقد توجیه اقتصادی می‌باشد. از این رو، ظرفیت تولید ایجاد شده در ایران به دلیل کوچک شدن بازار مصرف داخلی نسبت به گذشته از یک سوو اقدامات کشورهای همسایه مانند عراق در ظرفیت‌سازی‌های تولید سیمان، در حال مواجه‌شدن با مشکل عدم‌ بازگشت بخشی از سرمایه‌گذاری‌های انجام شده است که به دلیل بلا استفاده ماندن متوسط 20 درصد از ظرفیت تولید سیمان در کشور طی سنوات اخیر خود را نشان داده است و محدودیت‌های تامین انرژی نیز مزید بر علت مذکور گردیده است.

عرضه سیمان در بازار صنعت ایران طی کمتر از سه دهه گذشته، از وضعیت سهمیه‌بندی به مازاد عرضه داخلی رسیده و طی سال‌های اخیر، حدود 15 درصد از سیمان و کلینکر تولید در کشور به خارج صادر می‌گردد. سیری اجمالی در تحولات صنعت سیمان در ایران نشان می‌دهد که روند سرمایه‌گذاری برای تولید سیمان دچار فراز و فرود قابل توجه بوده است. در شرایطی که طی قریب به 40 سال مربوط به بازه زمانی 1312 که افتتاح اولین کارخانه سیمان در ایران صورت پذیرفت تا سال 1360، ظرفیت تولید سیمان در کشور به کم‌تر از 16 میلیون تن رسیده و تا پایان دهه 60، تفاوت معناداری در این ظرفیت که به حدود 18 میلیون تن بالغ شد، ایجاد نگردید. جالب توجه است که بدانیم ایجاد 65 درصد از ظرفیت تولید سیمان کشور به دو دهه 70 و 80  بر می‌گردد و پس از آن شاهد ایجاد تنها  13درصد از این ظرفیت در دهه 90 بوده‌ایم که آغاز بخشی از پروژه‌های به بهره‌برداری رسیده در دهه اخیر نیز به دهه 80 بر‌می‌گردد و در دهه پایانی قرن اخیر هجری، کشور شاهد افتتاح کمتر از 1.5 درصد از ظرفیت تولید سیمان بوده است.

نکته قابل ملاحظه دیگر، سهم بخش‌های دولتی و حاکمیتی در قیاس با بخش خصوصی در تولید سیمان کشور است. صنعت سیمان ایران در شرایط حاضر، واجد 96 خط تولید فعال در 79 کارخانه است. برابر آمار معتبر موجود، از مجموع 79 کارخانه مذکور، 34 کارخانه متعلق به بخش خصوصی و 45 کارخانه متعلق به بخش‌های تحت مالکیت حاکمیت می‌باشد که به ترتیب 32 و 68 درصد سیمان کشور را تولید می‌نمایند. مشکلی که بر تعلق بخش غالب زیرساخت تولید به مجموعه حاکمیت برمی‌گردد، نظام توزیع سود سالانه شرکت‌هاست؛ به ترتیبی که سهمی را برای موضوع بهسازی و نوسازی تجهیزات و مواجهه با فرسودگی و استهلاک ماشین‌آلات دپارتمان‌های تولید باقی نمی‌گذارد و آتیه صنعت را از این منظر، در هاله‌ای از نگرانی و ابهام فرو برده است. این در حالی است که اساساً سود سالانه شرکت‌ها، یکی از منابع تامین سرمایه برای بهسازی و توسعه خطوط تولید می‌باشد.

از موضوعاتی که در مباحث مربوط به تولید و مصرف سیمان باید به آن پرداخته شود، عوامل موثر بر “تقاضای سیمان” است. وجود شرایط رشد یا رکود در کشور، اصلی‌ترین عامل موثر بر تقاضای سیمان است. رشد اقتصادی مطلوب، توسعه زیرساخت‌ها مانند احداث سدها، جاده‌ها و ساختمان‌ها را افزایش می‌دهد و طبعاً موجب افزایش تقاضای سیمان می‌شود. این توسعه در دو بخش احداث مسکن و پروژه‌های عمرانی خود را نشان می‌دهد. وفق آمار موجود، پروژه‌های مسکن در سال 1403 نسبت به سال 1401، کاهش حدود 30 درصدی را نشان می‌دهد. مرور روند کلی پیش‌بینی و تخصیص اعتبارات عمرانی کشور با لحاظ تورم سالانه، گویای وضعیت عمومی اجرای پروژه‌های عمرانی در کشور است.

تعیین کف عرضه و نیز فرمولاسیون تعیین قیمت پایه علیرغم عرضه محصول در بورس کالا و بدون توجه به مولفه‌های موثر بر قیمت تمام‌شده که منتهی به کاهش سود معقول تولید سیمان می‌شود، از مسائل دیگر مبتلا به این صنعت است. بی‌توجهی به افزایش قیمت پارامترهای مهمی چون قیمت انرژی، هزینه‌های تامین مواد اولیه، نیروی کار، تعمیر و نگهداری، تامین قطعات، بسته‌بندی و آیتم‌هایی مانند هزینه مواد نسوز و ناریه در تعیین قیمت سیمان، تبدیل به یک چالش اساسی شده است. قیمت سیمان در بورس کالا، قاعدتاً باید تابع مکانیزم عرضه و تقاضا باشد لکن عملاً فرآیند تعیین قیمت پایه تابع این قاعده نیست.

“سهم نازل اعتبارات تخصیصی به نوآوری و حوزه تحقیق و توسعه” را می‌توان به عنوان چالشی دیگر در مسیر افزایش بهره‌وری، بهبود روش‌ها و ارتقاء فناوری در شرکت‌های سیمانی دانست.

به علاوه، باید به چالش “بروز رقابت ناسالم و منفی در عرصه فروش محصول” از طریق اعمال تخفیف‌های نامتعارف، غیر ضابطه‌مند و خارج روال تعریف شده فروش اشاره نمود.

“فقدان توجه کافی به موضوع مهم کاهش کلینکر فاکتور” که گویای نسبت وزنی کلینکر به سیمان در یک میزان معین است نیز باید در شمار چالش‌های صنعت، ذکرگردد. کاهش یک درصدی این شاخص در صنعت سیمان کشور از حیث صرفه‌جویی در مصرف برق، حدوداً معادل احداث یک نیروگاه 30 مگاواتی خورشیدی است و شوربختانه در حال حاضر، فاصله متوسط ‌این شاخص در ایران با متوسط دنیا حدود 30 درصد است. 

خوشبختانه با الزام شرکت‌ها به عرضه سیمان در بورس کالا از حدود 5 سال گذشته، شفافیت قابل‌توجهی در فرآیند فعالیت‌های تولیدکنندگان ایجاد گردید که دستاورد آن حاکم شدن روند اصلاحی به بازار و توجه منافع پس از عرضه سیمان به سمت شرکت‌های تولید کننده بوده است.

از نکات امید بخش قابل طرح در حوزه تولید سیمان، مزایای رقابتی کشور در این عرصه است. سهولت موجود در تامین مصالح معدنی با توجه به غنای موجود در اغلب نقاط کشور، امکان تامین سوخت به سبب ذخایر خدادادی، دسترسی به نیروی انسانی متخصص و ماهر مورد نیاز علیرغم وجود برخی نگرانی‌ها در خصوص آتیه این شاخص، وجود بازارهای بالقوه داخلی و صادراتی با لحاظ موقعیت ژئواستراتژیک کشور، امکانات و توانمندی‌های بایسته برای طراحی، ساخت و نصب تجهیزات و ماشین‌آلات فرایند تولید و بالاخره امکان جذب سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی در این زمینه، از اصلی‌ترین عوامل ایجاد چشم‌انداز روشن برای صنعت سیمان کشور به‌شمار می‌روند.

انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان می‌کوشد با عطف توجه به کلیه چالش‌های مطروحه در این نوشتار، بتواند به تاب‌آوری، پایداری و توسعه صنعت سیمان ایران کمک نموده و مبتنی بر سند برنامه استراتژیک انجمن که به تازگی تدوین و تصویب شده است، راه مواجهه با مشکلات و برون رفت از چالش‌های مرورشده را هموار سازد.

پر واضح است که کسب توفیق در عبور از مسیر دشوار کنونی، مستلزم تداوم همدلی و همراهی مدیران، کارشناسان و کارکنان خدوم صنعت سیمان کشور که در سخت‌ترین شرایط وظیفه سربازی ملک و ملت را به شایستگی انجام داده‌اند، می‌باشد که امید می‌رود با تکیه بر الطاف الهی و ظرفیت‌های طبیعی، اقتصادی و انسانی، تلاش بیش از پیش در این راستا صورت گیرد.